ЕУРОПАЛЫҚ ЖӘНЕ ОРЫС КЕСКІНДЕМЕСІНДЕГІ ПЕЙЗАЖ
Әбілхан Қастеев атындағы ҚР Мемлекеттік өнер музейінде "ЕУРОПАЛЫҚ ЖӘНЕ ОРЫС КЕСКІНДЕМЕСІНДЕГІ ПЕЙЗАЖ" атты көрме ұйымдастырылды. Бұл көрмеде музей қорындағы еуропалық және орыс кескіндемесіндегі пейзаж жанрына арналған шығармалар ұсынылған.
Экспозиция түрлі мәдениеттердегі пейзаж жанрының дамуын бақылауға мүмкіндік береді және оның мәнін ұлттық бірегейлік пен эстетикалық идеалдардың көрінісі ретінде көрсетеді.
Пейзаждық кескіндеме – табиғатқа деген сүйіспеншіліктің, оның сұлулығын жеткізу шеберлігінің көрінісі, ол елдердің мәдениетін, дәстүрін және дүниетанымын зерттеуге болатын нәзік құрал. Әрбір пейзаж – суретші өмір сүре отырып, қоршаған ортаның шынайылығын көрсететін әлемге ашылған терезе. Көрермен осы «терезелерді» аралай отырып, құндылықтар мен идеалдар туралы, әлеуметтік өмірдің ерекшеліктері мен түрлі дәуірлердің философиялық көзқарастары туралы сөйлейтін көрнекі тілді ашады.
Алғашқы пейзаждар неолит дәуіріне жатады, сол кездің өзінде адамдар аспан мен жерді шартты түрде суреттеді, оны Ежелгі Мысыр мен Ежелгі дәуірдің фрескаларынан көруге болады. Пейзажға қызығушылық ерте қайта өрлеу дәуірінде, XV ғасырда дамып бастады. Кескіндеме жанры ретінде ол діни және тарихи картиналардың кіші элементі болу және дербес өнер түріне айналу сияқты ұзақ даму жолдарынан өтті. Өнердің бұл жанрында перспективаны, жарық берудің мүмкіндіктері мен әдістерін және қоршаған ортаның жалпы атмосферасын пайдалану үлкен маңызға ие.
Жанрдың дамуында голланд мектебі негізгі рөл атқарды. Идеалданған, ойлап тапқан табиғаттың кәдімгі канондарының орнына суретшілер өз елінің шынайы табиғатын бейнелеуге бет бұрды. XVII ғасырдағы Альберт Кейптің «Сиырлармен пейзаж» және белгісіз шебердің «Қысқы пейзаж» экспозициясндағы жұмыстар авторлардың табиғаттың сыртқы танымал белгілерін ғана емес, сонымен қатар оның ауыспалы жай-күйінің атмосферасын, кеңістіктің тереңдігін, жарық пен көлеңкенің ойынын жеткізе білетіндігін көрсетеді. Голландиялық шеберлер бейнелеу өнері тарихында жаңа кезеңді белгілеген қарапайым ауылды, жануарларды және аймаққа тән табиғи өрнектерді шынайы бейнелеуге баса назар аударды.
Германиялық пейзаждық кескіндемесі зерттеуші суретшілер жұмыстарымен ұсынылған, мұнда біз тау жоталарын, орман пейзаждарын және романтикалық және символдық мағынаға бай сәулет элементтерін көреміз. «Тау пейзажы» (болжам бойынша Антон Файстенбергердікі) сияқты белгісіз авторлардың жұмыстары табиғатты берудегі неміс дәстүрінің күрделілігі мен алуан түрлілігін көрсетеді.
XVIII ғасырдағы Италияны Франческо Баттальолидің «Сәулет пейзажы» ведутасынан көруге болады, онда автор ең алдымен сәулетке назар аудара отырып, әдемі қаланың биік бейнесін жасайды. Ведута – ве нециандық кескіндемеде қалыптасқан пейзаж жанрының бір түрі. Ол XVIII ғасырда кеңінен таралған және күнделікті қала пейзажы мен атақты сәулет ескерткіштері егжей-тегжейлі бейнеленген картина болып табылады.
Экспозициядағы француз мектебі жанрдың дамуының әртүрлі кезеңдерін көрсетеді. ХІХ ғасырдың эстетикалық ізденістерін бейнелейтін шығармалардың ішінде алыс елдердің экзотикасының романтикалық сезімін жеткізетін Проспер Марилланың «Ніл жағалауы» шығармасы ерекше орын алады. «Теңіздегі дауыл» Гюден Теодорды романтизм дәуірінде кеңінен таралған теңіз пейзажымен таныстырады. Жан-Батист Камиль Короның «Көлмен пейзаж» және «Па-де-Каледегі дауылды күн» сияқты пейзаждары маңызды, онда табиғат бейненің нысаны ғана емес, сондай-ақ көңіл-күйдің дербес тасымалдаушысы болып табылады. Коро жататын барбизон мектебінің суретшілері қоршаған ортаның ең нәзік жағдайларын: желдің қозғалысын, жарықтың өзгеруін, бұлттардың тұрақсыздығын жазуға ұмтылды. Олардың жұмыстары классицизмнің академиялық қатаңдығына немесе романтикалық өнердің эмоционалды қарқындылығына қарсы тұратын жұмсақтық және лирикамен ерекшеленеді. Табиғи жарықтандырудың арқасында ауа-жарық ортасының сұлулығын жеткізуде жаңа мүмкіндіктер ашылды. Жұмыстарды жазудағы мұндай серпіліс түтіктердегі майлы бояуды ойлап табуға және пленэрге шығуға мүмкіндік берді.
Экспозицияда орыс пейзаж мектебі ерекше орын алады. Мұнда Иван Айвазовский, Сократ Воробьев, Владимир Орловский, Алексей Боголюбов, Лев Лагорио және басқа да шеберлердің жұмыстары қойылған. Ресейде пайда болған – XVIII ғасырдың соңғы отыз жылдығында, Санкт-Петербург көркемсурет академиясының негізі қалануымен пейзаж жанры көп ұзамай мұнда басты жанрлардың біріне айналды. Орыс кескіндемелі пейзажының жолы қоғамның дүниетанымы мен көңіл-күйінің өзгеруін көрсетті: табиғаттың эталондық, сымбатты үлкендігіне таңданған классицистикалық рационализмнен бастап, қоршаған әлемде адамның сезімдері мен эмоцияларының айнасын көрген романтизм арқылы, өзінен бұрынғылардың тәжірибесін шындықты түсінуге реализмге бағыттаған.
Экспозицияда XIX ғасырдағы орыс пейзаждық кескіндемесінің ірі шеберлері ұсынылған, Олардың картиналары табиғатқа деген сүйіспеншілікпен, түсі мен жарықтылығының нәзік сезімімен, шынайылығымен, композициялық құрылысының қатаңдығымен, бөлшектерді мұқият пысықтаумен, табиғи жарықтандыру әсерлеріне мұқият көңіл бөлумен, жарық-ауа перспективасын шеберлік пайдаланумен және ақындықтың жоғары дәрежесімен қамтылады. Орыс мектебінің суретшілері академиялық дәлдікті эмоциялық мәнерлілікпен үйлестіріп, орыс пейзажының бірегей бейнесін жасады.
